O projekcie

Sploty i Praktyki to ogólnopolskie badanie działań partycypacyjnych realizowanych przez muzea, biblioteki i domy kultury. Jego celem jest stworzenie pierwszego narzędzia samoewaluacji, które pozwala instytucjom rozpoznać własny profil praktyk partycypacyjnych, otrzymać dopasowane rekomendacje oraz skorzystać z przykładów sprawdzonych rozwiązań wdrażanych przez inne instytucje kultury w kraju i za granicą.

Dlaczego powstało to narzędzie?

Instytucje kultury coraz częściej angażują mieszkańców i mieszkanki, odbiorców oraz partnerów społecznych w swoje działania. Organizują konsultacje, współtworzą programy, rozwijają dostępność, prowadzą badania publiczności czy budują długofalowe partnerstwa z lokalnymi społecznościami. Jednocześnie wiele z tych działań powstaje oddolnie i rozwija się stopniowo, bez wspólnego języka pozwalającego opisać ich charakter, skalę czy wpływ na funkcjonowanie instytucji.

Brakuje również narzędzi, które pozwalałyby instytucjom spojrzeć na własne działania w sposób całościowy – nie tylko z perspektywy pojedynczych projektów, lecz także codziennych praktyk związanych z programem, przestrzenią, komunikacją i zarządzaniem. Samoewaluacja najczęściej koncentruje się na realizacji wskaźników lub liczbie uczestników, rzadziej natomiast pomaga odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób instytucja buduje relacje z różnymi grupami i jak rozwija kulturę współuczestnictwa.

Narzędzie Sploty i Praktyki powstało, aby wypełnić tę lukę. Łączy funkcję badawczą z praktycznym wsparciem dla instytucji kultury. Pozwala rozpoznać mocne strony oraz obszary o największym potencjale rozwoju, a następnie proponuje przykłady sprawdzonych praktyk wdrażanych przez inne muzea, biblioteki i domy kultury.

Projekt realizowany jest przez Pracownię Otwierania Kultury w fundacji Centrum Cyfrowe, i ma wymiar ogólnopolski. Anonimowe wyniki ankiet posłużą do opracowania raportu pokazującego, jak dziś rozwijają się praktyki partycypacyjne w polskich instytucjach kultury. Dzięki temu narzędzie wspiera nie tylko rozwój pojedynczych organizacji, ale także budowanie wiedzy o kondycji całego sektora. Raport z badania zostanie opublikowany w otwartym dostępie w październiku 2026 roku.

Sploty i Praktyki nie służą tworzeniu rankingów ani ocenianiu instytucji. Celem narzędzia jest wspieranie refleksji nad własnym sposobem działania, inspirowanie do dalszego rozwoju oraz ułatwianie wymiany doświadczeń pomiędzy instytucjami kultury.

 

Co bada narzędzie?

Narzędzie zostało zaprojektowane wokół metafory splotu. Każda instytucja tworzy własny, niepowtarzalny układ praktyk, doświadczeń i relacji. Osnową tego splotu są cztery podstawowe nici – obszary, które wspólnie tworzą tapiserię praktyk partycypacyjnych.

Nić programowa

Dotyczy sposobu tworzenia oferty instytucji. Sprawdzamy między innymi, czy program uwzględnia różnorodne perspektywy, w jaki sposób rozpoznawane są potrzeby odbiorców oraz czy osoby uczestniczące mają możliwość współtworzenia działań, wydarzeń lub wystaw.

Nić przestrzeni

Obejmuje zarówno przestrzeń fizyczną, jak i cyfrową. Analizujemy dostępność budynków, wydarzeń i materiałów, ale również to, czy przestrzeń instytucji zachęca do współuczestnictwa, wymiany doświadczeń i aktywnego korzystania z oferty – niezależnie od sposobu uczestnictwa.

Nić komunikacyjna

Dotyczy sposobu prowadzenia dialogu z odbiorcami. Badamy, czy komunikacja jest zrozumiała, dostępna i inkluzywna, czy instytucja tworzy przestrzeń do informacji zwrotnej oraz w jaki sposób wykorzystuje głos swoich odbiorców w dalszych działaniach.

Nić zarządcza

Koncentruje się na sposobie organizacji pracy i podejmowania decyzji. Obejmuje między innymi prowadzenie badań, współpracę z partnerami i interesariuszami, rozwój kompetencji zespołu oraz stopień, w jakim praktyki partycypacyjne są wpisane w codzienne funkcjonowanie instytucji.

 

Każda odpowiedź pomaga zbudować profil tych czterech nici. Na ich podstawie narzędzie tworzy profil splotu – pokazuje, które obszary są już silnie rozwinięte, które dopiero się kształtują, a gdzie istnieje największy potencjał dalszego rozwoju. Wynik uzupełniają rekomendacje dobrych praktyk zaczerpniętych z rzeczywistych projektów realizowanych przez polskie instytucje kultury. Dzięki temu raport nie kończy się na diagnozie, lecz staje się punktem wyjścia do dalszych działań i inspiracji.

Metodologia. Jak powstało narzędzie?

Stworzenie narzędzia Sploty i Praktyki poprzedził kilkuetapowy proces badawczy i projektowy. Naszym celem było opracowanie rozwiązania, które z jednej strony będzie rzetelnym narzędziem badawczym, a z drugiej – użytecznym wsparciem dla muzeów, bibliotek i domów kultury w planowaniu własnego rozwoju.

Prace rozpoczęliśmy od analizy krajowych i międzynarodowych publikacji dotyczących partycypacji, rozwoju publiczności, dostępności, współzarządzania oraz ewaluacji działań instytucji kultury. Szczególną uwagę poświęciliśmy modelom opisującym partycypację jako proces obejmujący różne obszary funkcjonowania organizacji – od programu i komunikacji po sposób zarządzania oraz współpracę z otoczeniem.

Na tej podstawie opracowaliśmy własny model badawczy, który porządkuje praktyki partycypacyjne wokół czterech wzajemnie powiązanych nici: programowej, przestrzeni, komunikacyjnej i zarządczej. Przyjęliśmy założenie, że żadna z nich nie funkcjonuje w izolacji – dopiero ich wzajemne relacje tworzą pełny obraz sposobu działania instytucji.

Kolejnym etapem było opracowanie zestawu pytań diagnostycznych. Nie pytamy o deklaracje ani przekonania, ale o konkretne praktyki, które można zaobserwować w codziennym funkcjonowaniu instytucji. Interesuje nas nie tylko to, czy dane działanie zostało zrealizowane, ale również czy ma charakter jednorazowy, regularny czy stanowi trwały element sposobu pracy.

Równolegle powstaje biblioteka dobrych praktyk, która stanowi integralną część narzędzia. Jej podstawą są rozmowy z przedstawicielkami i przedstawicielami muzeów, bibliotek oraz domów kultury z całej Polski. Zamiast tworzyć abstrakcyjne rekomendacje, zbieramy rzeczywiste przykłady działań, które zostały już sprawdzone w praktyce. Każda z opisanych praktyk pokazuje nie tylko, na czym polega dane rozwiązanie, ale również dlaczego okazało się wartościowe oraz jakie doświadczenia wyniosła z niego instytucja.

Przed udostępnieniem narzędzia zostanie ono poddane pilotażowi, który pozwoli zweryfikować czytelność pytań, sposób interpretacji wyników oraz użyteczność rekomendacji. Wyniki pilotażu posłużą również do dalszego doskonalenia modelu badawczego i rozwoju kolejnych edycji narzędzia.

Sploty i Praktyki zostały zaprojektowane jako narzędzie, które będzie rozwijać się wraz z kolejnymi edycjami badania. Dzięki temu możliwe będzie nie tylko obserwowanie zmian zachodzących w pojedynczych instytucjach, ale również śledzenie szerszych trendów dotyczących rozwoju praktyk partycypacyjnych w polskim sektorze kultury.

Jak powstaje wynik?

Wypełnienie ankiety kończy się opracowaniem profilu splotu – indywidualnej interpretacji pokazującej, jak praktyki partycypacyjne rozwijają się w badanej instytucji. Wynik nie jest prostą sumą punktów ani oceną jakości instytucji. Stanowi syntetyczny opis jej sposobu działania oraz wskazuje możliwe kierunki dalszego rozwoju.

Krok 1. Odpowiedzi zamieniają się w dane

Każde pytanie w ankiecie zostało przypisane do jednego z czterech obszarów badania. Dzięki temu każda odpowiedź wzmacnia wynik odpowiedniej nici: programowej, przestrzeni, komunikacyjnej lub zarządczej.

Jednocześnie odpowiedzi opisują różne aspekty praktyk partycypacyjnych, takie jak współtworzenie działań, dostępność, komunikacja z odbiorcami czy włączanie interesariuszy w proces podejmowania decyzji. Pozwala to spojrzeć na instytucję z wielu perspektyw jednocześnie, zamiast sprowadzać wynik do jednego wskaźnika.

Krok 2. Powstaje profil czterech nici

Dla każdej z czterech nici obliczany jest osobny wynik. Pokazuje on, w jakim stopniu praktyki partycypacyjne są obecne w danym obszarze funkcjonowania instytucji.

Wyniki prezentowane są jako stan każdej nici, opisujący etap rozwoju praktyk:

• Delikatna nitka – w tym obszarze nie zidentyfikowano jeszcze praktyk partycypacyjnych lub mają one charakter incydentalny.
• Spleciona mulina – pojawiają się pierwsze działania, jednak nie tworzą jeszcze spójnego sposobu działania.
• Skręcony sznurek – praktyki są realizowane regularnie i stopniowo rozszerzane.
• Solidna lina – praktyki stanowią trwały element funkcjonowania instytucji.

Poszczególne nici mogą znajdować się na różnych etapach rozwoju. Taki wynik jest naturalny i pokazuje, że instytucje rozwijają się w różnym tempie oraz odpowiadają na odmienne potrzeby swoich społeczności.

Krok 3. Powstaje profil Waszego splotu

Na podstawie wzajemnych relacji pomiędzy czterema nićmi narzędzie przygotowuje opis profilu instytucji.

Profil nie jest etykietą ani klasyfikacją na „lepsze” i „gorsze” instytucje. Jego zadaniem jest pokazanie charakterystycznego układu praktyk oraz wskazanie, które obszary są dziś największym atutem instytucji, a które mają największy potencjał rozwoju.

Dlatego dwie instytucje o podobnym wyniku liczbowym mogą otrzymać zupełnie różne interpretacje i rekomendacje – ponieważ rozwijają odmienne praktyki i odpowiadają na inne wyzwania.

Krok 4. Dobierane są rekomendacje

Ostatnim etapem jest wybór przykładów dobrych praktyk.

Każda praktyka znajdująca się w bibliotece została opisana według wspólnego modelu i przypisana do konkretnych obszarów rozwoju. Dzięki temu system może wybrać te przykłady, które najlepiej odpowiadają profilowi instytucji.

Rekomendacje nie są wybierane losowo ani wyłącznie na podstawie liczby punktów. Uwzględniają układ wyników we wszystkich czterech niciach oraz wskazują rozwiązania, które mogą stanowić kolejny naturalny krok w rozwoju praktyk partycypacyjnych.

Każda rekomendacja odsyła do rzeczywistego projektu zrealizowanego przez muzeum, bibliotekę lub dom kultury. Dzięki temu użytkownicy mogą poznać nie tylko sam pomysł, ale również jego kontekst, przebieg oraz doświadczenia instytucji, która wdrożyła dane rozwiązanie.

Jak interpretować wynik?

Nie istnieje jeden idealny model instytucji partycypacyjnej.

Muzea, biblioteki i domy kultury różnią się swoją misją, wielkością, zasobami, zespołem oraz społecznościami, z którymi współpracują. Z tego powodu narzędzie nie wskazuje jednego „właściwego” poziomu partycypacji.

Profil splotu należy traktować jako punkt wyjścia do refleksji i rozmowy, a nie ostateczną ocenę instytucji. Jego celem jest pomóc uporządkować własne doświadczenia, zauważyć mocne strony oraz zidentyfikować obszary, które warto rozwijać w kolejnych latach.

Największą wartością narzędzia jest połączenie diagnozy z inspiracją. Wynik nie kończy się na opisie aktualnej sytuacji – prowadzi do konkretnych przykładów działań zrealizowanych przez inne instytucje kultury, które mogą stać się impulsem do projektowania własnych rozwiązań.

O twórcach i twórczyniach projektu

Projekt Pracowni Otwierania Kultury – labu technologicznego fundacji Centrum Cyfrowe.

Koordynacja: Marta Świetlik
Koncepcja metodologiczna: Natalia Greszta (Cetera), Anna Green-Szałas, Maja Drabczyk, Marta Świetlik
Opracowanie pytań: Maja Drabczyk, Marta Świetlik, Anna Green-Szałas
Badania: Marta Świetlik
Projekt UX/UI: Michał Dąbrowski
Programowanie: Łukasz Grochowski

Zespół projektu serdecznie dziękuje osobom i instytucjom, które podzieliły się z nami swoją wiedzą i doświadczeniami w trakcie wywiadów pogłębionych oraz rozmów o dobrych praktykach.

Masz pytania, na które nie znalazłeś/znalazłaś tu odpowiedzi? Napisz do nas na kontakt@centrumcyfrowe.pl.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury „Kultura – Interwencje 2026”.