1. Czytelnia
2. Aktualności
3. 01.01.2026

Dzień Domeny Publicznej 2026: nowe zasoby w wolnym dostępie!

1 stycznia to Dzień Domeny Publicznej, czyli szczególny dla otwartej kultury i nauki czas, w którym niezliczone dzieła sztuki, teksty, filmy i kompozycje muzyczne trafiają do ponownego obiegu nieograniczonego użytku!

1 stycznia to Dzień Domeny Publicznej, co oznacza wygaśnięcie ochrony praw autorskich do różnych utworów! W większości krajów Unii Europejskiej, w tym Polsce, to prace, których twórcy i twórczynie zmarli 70 pełnych lat wcześniej (czyli dziś – tych odeszłych w 1955 roku). Dzięki temu zyskujemy swobodę ponownego kreatywnego wykorzystania, rozpowszechniania i modyfikowania tych dzieł kultury i nauki.

Już 28 stycznia (środa) zaprosimy Was na webinar dotyczący wykorzystania otwartych zasobów w kontekście przemysłu trenowania dużych modeli językowych oraz AI – więcej szczegółów zdradzimy w drugim tygodniu stycznia!

Poniżej przedstawiamy niektóre nazwiska osobowości ze świata kultury i nauki, których utwory i prace wchodzą od dziś do nieograniczonego, drugiego obiegu. Lista nie jest, oczywiście, wyczerpująca – zachęcamy do własnych poszukiwań, a w Nowym Roku życzymy Wam otwartości, nieposkromionej wyobraźni i mnóstwa twórczej energii!

Sztuka

• Fernand Léger (1881–1955) – malarz, rzeźbiarz, twórca filmów. Gigant modernizmu, którego prace wiszą w najważniejszych muzeach świata, którego prace można rozpoznać po charakterystycznej stylistyce określanej czasem „tubizmem”.
• Zofia Stankiewicz (1862–1955) – malarka i graficzka, jedna z pierwszych polskich artystek, która studiowała w Paryżu i zawodowo uprawiała grafikę.
• Yves Tanguy (1900–1955) – malarz surrealista, znany z onirycznych, bezkresnych krajobrazów wypełnionych tajemniczymi, biomorficznymi formami.
• Max Pechstein (1881–1955) – malarz, grafik, rzeźbiarz, czołowy niemiecki ekspresjonista i członek grupy Die Brücke.
• Maurice Utrillo (1883–1955) – malarz i grafik, przedstawiciel École de Paris, twórca popularnych pejzaży miejskich z Paryża.
• Jerzy Kossak (1886–1955) – alarz, podejmował tematykę historyczną i motywy znane z nieustannie lubianej twórczości jego ojca (Wojciecha Kossaka) i dziadka (Juliusza Kossaka).
• Nicolas de Staël (1914–1955) – malarz tworzący na granicy abstrakcji i figuracji.
• María Izquierdo (1902–1955) – malarka i pierwsza meksykanka, której prace były eksponowane w USA.

Choć naszą tegoroczną listę zdominowało malarstwo i grafika, do domeny przechodzą również prace rzeźbiarskie czy różnego rodzaju projekty (mody, architektury czy przedmiotów użytkowych).

Dobra dziedzictwa kulturowego znajdujące się w Domenie Publicznej znajdziecie między innymi w cyfrowych repozytoriach licznych muzeów i galerii z Polski (m.in. Zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie, Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie, Kolekcje Muzeum Warszawy, Otwarta Zachęta lub na portalu wMuzeach.pl) i zagranicy (e.g. Rijksmuseum, Metropolitan Museum, Getty Museum, portal Google Arts and Culture). Świetnym źródłem jest też niezastąpione Wikimedia Commons!

Muzyka

• Tadeusz Sygietyński (1989–1955) – kluczowa postać dla polskiego folkloru – założyciel Państwowego Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca „Mazowsze”, kompozytor, dyrygent, pedagog muzyczny.
• Charlie Parker (1920–1955) – saksofonista i kompozytor, jego aranżacje i wykonania są uznawane za fundament nowoczesnego jazzu (obok Dizzy’ego Gillespie uznawany za jednego z ojców bebopu).
• George Enescu (1881–1955) – rumuński kompozytor, skrzypek, pianista, dyrygent i pedagog, jedna z ważniejszych postaci świata muzycznego w I połowie XX wieku.
• Arthur Honegger (1892–1955) – szwajcarski kompozytor muzyki poważnej i filmowej, członek „Grupy Sześciu” („Les Six”).
• Marion Bauer (1887–1955) – kompozytorka, wykładowczyni, krytyczka muzyczna.

Do domeny publicznej trafiają ich utwory – czyli nuty kompozycji czy opublikowane teksty, ale niekoniecznie nagrania ich wykonań. Te podlegają osobnym prawom pokrewnym przysługującym wykonawcom artystycznego wykonania lub producentom nagrania (audio lub wideo). Materiały muzyczne w otwartym dostępie znajdziecie m.in. na stronie polish.musicsources.pl Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, w Petrucci Music Library lub w Internet Archive.

Literatura

• Thomas Mann (1875–1955) – prozaik i eseista, laureat literackiej Nagrody Nobla w 1929, autor m.in. „Czarodziejskiej góry”, „Doktora Faustusa” i „Buddenbrooków. Dziejów upadku rodziny”.
• Lucyna Krzemieniecka (1907–1955) – pisarka, poetka, autorka popularnych tekstów dla dzieci – jej książkę „Z przygód krasnala Hałabały” niektórzy kojarzyć mogą z kanonu lektur języka polskiego (tekst wzbogacały ilustracje Zdzisława Witwickiego, wciąż objęte prawami autorskimi).
• Robert E. Sherwood (1896–1955) – dramaturg, scenarzysta, wielokrotny zdobywca Pulitzera, a nawet Oscara (za najlepszy scenariusz adaptowany filmu „The Best Years of Our Lives” z 1946 roku).
• José Ortega y Gasset (1883–1955) – filozof, eseista, autor serii artykułów „Bunt mas” (później wydanych w formie książkowej).
• Wallace Stevens (1879–1955) – poeta, eseista, jedna z kluczowych postaci poezji modernistycznej.
• Dale Carnegie (1888–1955) – pisarz, autor popularnych poradników, w tym bestsellera „Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi” z 1936 roku.

Do domeny publicznej wchodzą teksty w oryginalnym języku – przekłady wciąż mogą być objęte prawami autorskimi tłumaczy i tłumaczek. Teksty i skany przeróżnych gatunków literatury (w tym naukowej) znajdujące się w Domenie Publicznej znajdziecie w serwisach takich, jak Wolne Lektury, Kronik@, Federacja Bibliotek Cyfrowych, Polona, Europeana, The Internet Archive, a nawet w wersji audio na LibriVox.org (i na wspomnianych już Wolnych Lekturach). Ponadto, wiele materiałów edukacyjnych opublikowanych na Khan Academy jest udostępnionych w ramach licencji Creative Commons.

Nauka

• Albert Einstein (1879–1955) – Fizyk teoretyczny, chyba najbardziej rozpoznawalny naukowiec w historii, twórca ogólnej teorii względności. (Do domeny publicznej wchodzą utwory, czyli np. teksty naukowe, a nie jego wizerunek czy fotografie, na których jest uwieczniony – np. słynne zdjęcie Arthura Sasse z Einsteinem pokazującym język jest w domenie publicznej w USA, ale, niestety, nie w Polsce).
• Alexander Fleming (1881–1955) – Bakteriolog, noblista, odkrywca penicyliny, pierwszego antybiotyku, który zmienił bieg medycyny.
• James B. Sumner (1887–1955) – Chemik, laureat nagrody Nobla za współautorstwo badań nad enzymami.
• Arthur Tansley (1871–1955) – Botanik, twórca koncepcji i terminu „ekosystemu”.
• Robert Williams Wood (1868–1955) – Fizyk eksperymentalny, pionier fotografii w podczerwieni i ultrafiolecie.
• Edward Kasner (1878–1955) – Matematyk, spopularyzował nazwę „googol” (liczba 10 do potęgi 100), którą wymyślił jego wówczas 9-letni bratanek. To od tej liczby pochodzi nazwa wyszukiwarki Google.
• Alfred Radcliffe-Brown (1881–1955) – Antropolog społeczny, współtwórca funkcjonalizmu strukturalnego (perspektywy w socjologii i antropologii, która postrzega społeczeństwo jako system składający się z powiązanych części).
• Louis Leon Thurstone (1887–1955) – Psycholog, pionier psychometrii, twórca metod pomiaru inteligencji (IQ) i postaw (skala Thurstone’a).

Jak korzystać z Domeny Publicznej, co wolno robić z takimi materiałami?

Domena publiczna to zbiór materiałów, z których można korzystać bez ograniczeń. Zdjęcia, obrazy, muzykę, teksty z domeny publicznej można dowolnie przerabiać, tłumaczyć, kopiować i rozpowszechniać bez uiszczania opłat licencyjnych, nawet jeśli chcemy korzystać z danej treści w celach komercyjnych. To dlatego, że autorskie prawa majątkowe do utworów zawartych w domenie wygasły lub materiały nigdy nie były przedmiotem prawa autorskiego. Macie też prawo zarabiać na utworach zależnych (czyli Waszej twórczości), które powstały na podstawie zasobów z domeny publicznej.

Nie istnieje jedno, ogólnoświatowe prawo autorskie, dlatego nie istnieje też jednolity zbiór „domeny publicznej”. Oto, jak wygląda to obecnie w najczęściej występujących przypadkach:

• Większość Unii Europejskiej (w tym Polska), Wielka Brytania, większość Ameryki Południowej:
  • Zasada: 70 (pełnych) lat po śmierci twórcy.
  • 1 stycznia 2026 roku do domeny publicznej trafiają dzieła twórców zmarłych w 1955 roku.
• Większość krajów Azji i Afryki:
  • Zasada: 50 (pełnych) lat po śmierci twórcy.
  • 1 stycznia 2026 roku do domeny publicznej trafiają utwory twórców zmarłych w 1975 roku.
• Stany Zjednoczone Ameryki (USA):
  • Zasada: 95 (pełnych) lat od daty publikacji (dla utworów wydanych między 1923 a 1977).
  • 1 stycznia 2026 roku do domeny publicznej trafiają utwory opublikowane w 1930 roku.

Ważna zasada przy obliczaniu daty końcowej okresu ochronnego: Wygaśnięcie ochrony praw autorskich dotyczy utworów, których twórcy i twórczynie zmarli określoną liczbę pełnych lat wcześniej. Na przykład: w Polsce, jeśli twórca zmarł 15 czerwca 2000 r., to okres ochronny 70 lat liczonych jest dopiero od 1 stycznia 2001 roku, a prace tej osoby wejdą do domeny publicznej 1 stycznia 2071 roku.

Przy użyciu utworu z domeny publicznej lub objętego licencją Creative Commons należy pamiętać o:

• Wskazaniu autora i tytułu oryginału (bo mimo, że autorskie prawa majątkowe wygasły, to treści wciąż objęte są autorskimi prawami osobistymi),
• Rzetelnym wykorzystaniu utworu (z godnością i bez wypaczania wartości, które za nim stały),
• Sprawdzeniu, czy utwór rzeczywiście należy do domeny. Materiały opublikowane w internecie bywają, niestety, błędnie oznaczone; należy również weryfikować informacje podane przez duże modele językowe (czyli narzędzia AI takie, jak ChatGPT lub Gemini), które mogą halucynować błędną datę śmierci twórców, o których pytamy.

Materiały, które można swobodnie wykorzystywać w swojej twórczości najczęściej rozpoznacie po oznaczeniach takich, jak:

*Uwaga: Przy tym znaku mogą występować inne ikony, które dodatkowo określają warunki użytku – np. wymóg oznaczenia autorstwa, brak możliwości komercyjnego wykorzystania pracy lub tworzenia utworów zależnych (czyli np. „remiksów”, takich jak artystyczne kolaże). Więcej o poszczególnych licencjach i związanymi z nimi prawami przeczytacie na stronie CreativeCommons.pl, a jako „ściągawkę” polecamy naszą infografikę.

W grafice wykorzystaliśmy następujące utwory z domeny publicznej:

George Enescu, nuty do „Romanian Rhapsody no. 1”, 1901.
Fernand Léger, „Woman with a Cat”, 1921, Metropolitan Museum of Art. [źródło]
Albert Einstein, 1942, Joods Cultureel Kwartier. [źródło]
Dionizy Gładysz, Państwowy Zespół Pieśni i Tańca „Mazowsze”, przed 1975. [źródło]
Jerzy Kossak, „Zimowy patrol”, 1939. [źródło]
William P. Gottlieb, portret Charliego Parkera, 1947. [źródło]
Zofia Stankiewicz, „Łazienki”, 1935, Muzeum Warszawy. [źródło]
Los Angeles Daily News, Thomas Mann, 1925/1945. [źródło]