1. Czytelnia
2. Aktualności
3. 19.01.2026

ERA Act: Twój głos ma znaczenie dla przyszłości Otwartej Nauki w Europie

Komisja Europejska pracuje nad Aktem o europejskiej przestrzeni badawczej (European Research Area [ERA] Act). To jedna z najważniejszych inicjatyw legislacyjnych tej dekady dla sektora nauki, która może ostatecznie zniwelować przeszkody stojące na drodze swobodnego przepływu wiedzy w Unii Europejskiej.

Do 23 stycznia trwają otwarte konsultacje publiczne wokół ERA Act – to kluczowy moment, aby polskie środowisko naukowe i akademickie zabrało głos.

Dlaczego akt o europejskiej przestrzeni badawczej jest ważny?

Akt ma na celu urzeczywistnienie „piątej swobody” Unii Europejskiej – swobodnego przepływu wiedzy, badaczy i technologii. Choć Otwarta Nauka jest od lat priorytetem politycznym Unii, wciąż napotyka na bariery prawne, takie jak niezharmonizowane prawo autorskie, brak ujednoliconych zasad wtórnego prawa do publikacji czy wysokie koszty dostępu do treści.

Opracowywana regulacja ma szansę połączyć rozproszone inicjatywy i stworzyć spójne ramy prawne, które będą realnie wspierać środowisko badawcze i instytucje naukowe w całej Europie.

Kluczowe kwestie dla środowiska Otwartej Nauki

W Centrum Cyfrowym, wspólnie z międzynarodowymi partnerami takimi jak Stowarzyszenie Communia, Knowledge Rights 21 i konsorcjum Operas-PL, zidentyfikowaliśmy najważniejsze obszary, które wymagają zdecydowanego wsparcia w ramach konsultacji:

• Wprowadzenie unijnego prawa do wtórnej publikacji (Secondary Publication Right): postulujemy stworzenie obowiązkowych ram prawnych, które pozwolą europejskim badaczom i badaczkom na natychmiastowe udostępnianie wyników badań finansowanych ze środków publicznych w otwartych repozytoriach, bez okresów embargo i bez względu na zapisy w umowach z wydawcami.
• Zachowanie praw autorskich (Rights Retention): konieczne są mechanizmy chroniące autorów i autorki przed przymusowym przenoszeniem wszystkich praw na wydawców komercyjnych. Naukowcy powinni zachować prawo do ponownego wykorzystywania własnych prac.
• Reforma prawa autorskiego dla nauki: Należy zaktualizować wyjątek badawczy w art. 5 ust. 3 lit. a dyrektywy InfoSoc, nadając mu bardziej elastyczne zasady oraz zapewniając mu skuteczną ochronę przed nadpisywaniem go przez zapisy umowne czy nadużywaniem technicznych środków zabezpieczających (technological protection measures).
• Nowoczesna ocena pracy naukowej: Popieramy odejście od wskaźników opartych wyłącznie na prestiżu czasopism na rzecz systemów doceniających różnorodne wyniki badań i praktyki Otwartej Nauki, promującego Diamentowy Otwarty Dostęp do publikacji.
• Infrastruktura i dane FAIR: Unia powinna wspierać budowę zaufanych, publicznych infrastruktur do dzielenia się danymi badawczymi, dbając o ich interoperacyjność i stosowanie zasad FAIR (ang. Findable, Accessible, Interoperable, Reusable – dzięki czemu dane badawcze są łatwe do odnalezienia, dostępne, interoperacyjne i nadające się do ponownego wykorzystania zarówno dla badaczy, jak i systemów komputerowych).

Dlaczego warto i jak wziąć udział w konsultacjach?

Zachęcamy wszystkie instytucje naukowe, biblioteki, organizacje pozarządowe oraz indywidualnych badaczy i badaczki do wypełnienia ankiety. Tylko silny głos społeczności naukowej może zrównoważyć głosy, które dążą do utrzymania statusu quo!

Termin składania opinii upływa 23 stycznia 2026 roku.

Przejdź do formularza

Projekt kwestionariusza przygotowanego przez Komisję Europejską jest obszerny, my skupiliśmy się na punktach dla nas najistotniejszych – zawartych w Sekcji 3.2.2.

Konsultacje te są oficjalne i publiczne, dlatego dostęp do formularza wiąże się z (bezpłatną i szybką) rejestracją lub logowaniem w ECAS (Systemie Uwierzytelniania Komisji Europejskiej), możliwe jest też zalogowanie przez profil zaufany lub e-dowodem.