Dozwolony u偶ytek w edukacji [Infografika]

W trakcie rozm贸w z nauczycielami i innymi osobami pracuj膮cymi w instytucjach i organizacjach edukacyjnych widzimy, 偶e wiele os贸b nie rozumie zasad prawa autorskiego. Prawo to daje im tymczasem szeroki zakres swobody korzystania, zgodnie z prawem, z r贸偶nych utwor贸w dla cel贸w edukacyjnych. Przygotowali艣my wi臋c infografik臋, kt贸ra t艂umaczy w przyst臋pny spos贸b dozwolony u偶ytek edukacyjny. Jej uzupe艂nieniem jest artyku艂 autorstwa Marcina Grudnia z Fundacji Nowe Media, kt贸ry powsta艂 po warsztatach eksperckich dotycz膮cych prawa autorskiego w edukacji, kt贸re przeprowadzili艣my przed wakacjami.
Nasze przyst臋pne materia艂y na temat prawa autorskiego powstaj膮 w ramach projekt贸w 鈥濺eforma prawa autorskiego dla edukacji鈥 oraz „Sp贸艂dzielnia Wiedza”, realizowanych w Centrum dzi臋ki wsparciu Open Society Foundation oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt 鈥濺eforma prawa autorskiego dla edukacji鈥 to kontynuacja projektu dotycz膮cego reformy prawa autorskiego dla bibliotek. Projekt zacz膮艂 si臋 od warsztat贸w eksperckich, obecnie tworzymy analiz臋 prawn膮 wraz z propozycj膮 reform oraz materia艂y edukacyjne.
Infografika i artyku艂 s膮 dost臋pne poni偶ej, infografik臋 mo偶ecie te偶 pobra膰 w formacie JPG, PDF lub w edytowalnym formacie SVG.

dozwolony_u偶ytek_edu_inforgrafika

Cyfryzacja polskiej szko艂y a dozwolony u偶ytek edukacyjny

Trwaj膮ca dyskusja nad zmianami prawa autorskiego powinna dotyczy膰 tak偶e edukacji. W przypadku szk贸艂 obecne zapisy prawne nie nad膮偶aj膮 za rzeczywisto艣ci膮 i zamiast wzmacnia膰 kreatywno艣膰 nauczycieli i uczni贸w bardzo j膮 ograniczaj膮. Do tego dochodzi brak wiedzy i 艣wiadomo艣ci, w jaki spos贸b nauczyciele i uczniowie dzi艣 mog膮 korzysta膰 z dozwolonego u偶ytku edukacyjnego. Ju偶 wkr贸tce Centrum Cyfrowe przedstawi raport dotycz膮cy reformy prawa autorskiego dla edukacji. Dzi艣 chcemy rozpocz膮膰 dyskusj臋 o tym, co nas uwiera w prawie autorskim z perspektywy edukacji.
Polska szko艂a coraz 艣mielej wybiera 艣cie偶k臋, na kt贸rej korzystanie z komputera i Sieci staje si臋 absolutn膮 norm膮. Dotyczy to zar贸wno pracy na lekcji i w domu w czasie przygotowywania zaj臋膰, jak i odrabiania pracy domowej, czy wykonywania dodatkowych 膰wicze艅. Wraz z post臋pem pojawia si臋 wiele pyta艅 o zgodne z prawem wykorzystania wszelkich tre艣ci i materia艂贸w obecnych w obiegu edukacyjnym, zar贸wno w wersji cyfrowej jak i tradycyjnej. Jeste艣my w trakcie (przynajmniej deklarowanych przez urz臋dnik贸w) wielkich zmian w edukacji, kt贸re musz膮 dotyczy膰 tak偶e, a mo偶e nawet przede wszystkim obszaru cyfryzacji szkolnictwa. Projekt 鈥濩yfrowa szko艂a鈥 zak艂ada przecie偶 rozwijanie u nauczycieli i uczni贸w kompetencji w zakresie stosowania technologii komunikacyjno鈥搃nformacyjnych. Trudno sobie wyobrazi膰 pe艂ne powodzenie tego projektu bez szerokiej kampanii edukacyjnej, informacyjnej i zakrojonych na jak najszersz膮 skal臋 dzia艂a艅 u艣wiadamiaj膮cych, co mo偶na legalnie robi dzi艣, jakie czekaj膮 nas wyzwania zwi膮zane z cyfryzacj膮 edukacji i czego potrzeba, aby tym wyzwaniom sprosta膰.
Wydaje si臋, 偶e wdra偶anie takiego projektu jak 鈥濩yfrowa szko艂a鈥 jest idealnym momentem rozpocz臋cia dzia艂a艅 w zakresie edukacji medialnej, ale zagadnieniu nie po艣wi臋cono do tej pory szczeg贸lnie du偶o refleksji. Tymczasem nie chodzi przecie偶 tu ju偶 tylko o pytania dotycz膮ce kopiowanie fragment贸w ksi膮偶ek przy u偶yciu rozgrzanej nieraz do czerwono艣ci kserokopiarki, przy kt贸rej, w czasie szkolnej przerwy, stoj膮 podenerwowani nauczyciele. Katalog obszar贸w poszerzy艂 si臋 i wci膮偶 poszerza o legalno艣膰 korzystania z zasob贸w multimedialnych, czy dzielenia si臋 wiedz膮 przy wykorzystaniu materia艂贸w pozyskanych z innych 藕r贸de艂, w tym przede wszystkim Internetu. Chodzi o przysz艂o艣膰, w kt贸rej rosn膮c膮 rol臋 b臋d臋 odgrywa膰 cyfrowe podr臋czniki i materia艂y edukacyjne, powszechne korzystanie z wirtualnych platform, korzystanie z coraz liczniej wykorzystywanych w dzia艂aniach edukacyjnych aplikacji, program贸w, narz臋dzi do prezentacji itp. Cyfrowa szko艂a w pe艂nym wymiarze, skutecznie spe艂niaj膮ca swoj膮 rol臋 w czasach zmieniaj膮cych si臋 wymaga艅 edukacyjnych to miejsce, kt贸re daje pe艂ni臋 mo偶liwo艣ci dzielenia si臋 wiedz膮 i efektami nauczania w relacjach nauczyciel 鈥 ucze艅. Dzi艣 tego brakuje.
Im wi臋cej stawiamy pyta艅, tym cz臋艣ciej okazuje si臋, 偶e obecne obowi膮zuj膮ce zapisy dotycz膮ce prawa autorskiego w kontek艣cie instytucji edukacyjnych wymagaj膮 specjalnej refleksji i przede wszystkim zmian. Gdy oddamy nauczycielom g艂os okazuje si臋, 偶e realizacja dzia艂a艅 edukacyjnych metod膮 projektu jest dosy膰 utrudniona w sytuacji, gdy ka偶dy projekt edukacyjny powinien by膰 oryginalnym utworem, w kt贸rym na prawach cytatu mo偶emy jedynie w艂膮cza膰 urywki lub drobne utwory, obowi膮zkowo podaj膮c nazwisko autora. Projekt, kt贸rego sednem jest analiza utworu czy utwor贸w, kt贸rych nie mo偶na opublikowa膰 w ca艂o艣ci bez pewno艣ci, 偶e nie robimy niczego niezgodnie z prawem wydaje si臋 by膰 niepe艂ny i ograniczony. Trudno nauczycielom w sytuacji, w kt贸rej maj膮 do czynienia z tak szerok膮 palet膮 藕r贸de艂 stawia膰 sobie nieustaj膮co pytanie 鈥 co z prawami autorskimi.
Ograniczenia i utrudnienia to nie wszystko, istniej膮 r贸wnie偶 inne w膮tpliwo艣ci w obszarze 鈥瀋yfryzacji鈥. Dotycz膮 one na przyk艂ad umieszczania i dzielenia si臋 materia艂ami na otwartych platformach edukacyjnych, na kt贸rych nie ma jasno艣ci w kwestii praw autorskich. Pojawia si臋 pytanie – sk膮d uczniowie i nauczyciele maja wiedzie膰, kto ma prawa autorskie do wybranych utwor贸w? Ile czasu zaj臋艂yby pr贸by ich zdobycia? Czy bez potrzebnych zmian mo偶e okaza膰 si臋, 偶e uczniowie maj膮 uczy膰 si臋 pracuj膮c z internetem, ale najpierw musz膮 przeprowadzi膰 艣ledztwo, czy wolno korzysta膰 ze zdj臋膰, tekst贸w i materia艂贸w, do kt贸rych kto艣 mo偶e mie膰 prawa autorskie. W takiej sytuacji, w ka偶dej szkole trzeba b臋dzie zatrudni膰 prawnika. Prawdopodobie艅stwo takiej sytuacji pokazuje przyk艂ad Niemiec. Jedna z opiekunek mi臋dzynarodowego projektu edukacyjnego opowiada艂a mi niegdy艣, 偶e gdy chcia艂a opublikowa膰 na otwartej platformie edukacyjnej oraz stronach internetowych obu szk贸l zebrane materia艂y 鈥 linki do film贸w zebranych w Sieci, czy skany z gazet, niemiecki partner nam贸wi艂 j膮 do odst膮pienie od tego pomys艂u, t艂umacz膮c, 偶e szkolny prawnik spodziewa si臋 pozw贸w du偶ych kancelarii prawniczych wynaj臋tych przez wydawc贸w, tropi膮cych 艂amanie prawa np. przez instytucje naukowe.
Trudno sobie wyobrazi膰, 偶e ka偶da polska szko艂a z powodu ogranicze艅 i niejasno艣ci b臋dzie zatrudnia膰 prawnik贸w.
Jednocze艣nie okazuje si臋, 偶e nienad膮偶anie prawa autorskiego za cyfryzuj膮c膮 si臋 edukacj膮 to jedno, a brak 艣wiadomo艣ci 艣rodowiska szkolnego o obecnych mo偶liwo艣ciach to drugie. Wci膮偶 wydaje si臋, 偶e mo偶liwo艣ci legalnego wykorzystania tre艣ci w dzia艂aniach edukacyjnych nie s膮 szeroko rozpowszechnione. Brakuje przede wszystkim wiedzy i 艣wiadomo艣ci. W艣r贸d edukator贸w i uczni贸w brakuje chyba r贸wnie偶 odwagi, aby po t臋 wiedz臋 si臋ga膰, tym bardziej, 偶e wspomniana cyfryzacja poszerza jedynie w膮tpliwo艣ci. Efekt jest taki, 偶e co prawda nauczyciele m贸wi膮, 偶e prawo autorskie jest wa偶ne, jednak nie reaguj膮 w sytuacji, gdy maj膮 do czynienia z ewidentna sytuacj膮 plagiatu ze strony ucznia, co pokazuj膮 do艣wiadczenia m.in. organizacji pozarz膮dowych pracuj膮cych co dzie艅 ze szko艂ami. Deklaracja, 偶e temat jest istotny nie idzie w parze z edukacj膮 i praktyk膮 w sytuacji, gdy maj膮 do czynienia z problemem.
Brak wiedzy i 艣wiadomo艣ci prowadz膮 r贸wnie偶 do tego, 偶e nauczyciele i uczniowie nie zdaj膮 sobie sprawy, 偶e przepisy daj膮 im przywileje. Co gorsza, ma si臋 wra偶enie, 偶e szko艂a jest, co zaskakuj膮ce, miejscem kampanii i dzia艂a艅, kt贸re tylko wzmacniaj膮 przekonanie, 偶e 鈥瀗ie mo偶na niczego w szkole kopiowa膰鈥 a ogl膮danie filmu (nawet fragmentu) na lekcji narusza prawa autorskie tw贸rcy. Mam tu na my艣li projekty typu 鈥濴egalna Kultura鈥, w kt贸rej rozw贸j kultury i edukacji s膮 na wt贸rnym miejscu w stosunku do praw tw贸rc贸w.
Warto zastanowi膰 si臋, czy taka postawa nie spowoduje, 偶e pomimo mo偶liwo艣ci, kt贸re niesie ze sob膮 cyfryzacja edukacji, nauczyciel a co za tym idzie ucze艅 pozostan膮 przy swojej rozgrzanej kserokopiarce, zamiast dowiedzie膰 si臋, jak legalnie korzysta膰 i dzieli膰 si臋 zasobami, pochodz膮cymi z r贸偶nych 藕r贸de艂, czyli jak w pe艂ni korzysta膰 z technologicznego rozwoju. Przecie偶 zamiast zwi臋ksza膰 艣wiadomo艣膰 prawa nauczyciele oraz uczniowie mog膮 wyrobi膰 sobie przekonanie, 偶e najlepiej zatrzyma膰 si臋 na tym, co ju偶 wiedz膮 kosztem rozwoju. Tym bardziej, 偶e 鈥 jak przyznaj膮 nauczyciele w rzeczywisto艣ci szkolnej (rzeczywisto艣ci 鈥瀗ieustannego po艣piechu i rozbudowanej formalizacji鈥 鈥 jak okre艣laj膮 j膮 sami nauczyciele) licz膮 si臋 przede wszystkim normy, standardy i efekt ko艅cowy a nie budowanie u siebie i uczni贸w 艣wiadomo艣ci, w tym przypadku prawnej. Tymczasem polskiej edukacji tego, czego bardzo brakuje to otwarto艣膰 i kreatywno艣膰. St膮d istotna wydaje si臋 potrzeba szerzenia wiedzy i 艣wiadomo艣ci mo偶liwo艣ci, kt贸re niesie ze sob膮 cyfryzacja szk贸艂. Oraz potrzeb zmian w zapisach prawa, tak aby pod膮偶a艂y one za zmianami w edukacji.
Zakres dozwolonego u偶ytku edukacyjnego
W tej chwili dzia艂alno艣膰 szk贸艂 w zakresie legalno艣ci korzystania z zasob贸w zale偶y od zasad dozwolonego u偶ytku. Dozwolony u偶ytek zosta艂 ustanowiony w celu zabezpieczenia wa偶nych interes贸w publicznych, w tym dost臋pu do wiedzy, nauki i edukacji. To konkretne zapisy w prawie autorskim daj膮 w tej chwili podstaw臋 uczestnikom 鈥瀞ytuacji edukacyjnych鈥 do legalnego korzystania z okre艣lonych zasob贸w. Problem w tym, 偶e przede wszystkim nauczyciele maj膮 problem z zdefiniowaniem dozwolonego u偶ytku. Z drugiej strony pojawia si臋 pytanie, czy rol膮 nauczyciela jest zastanawianie si臋, jak wygl膮da kwestia autorstwa materia艂贸w, z kt贸rych korzysta, jaki jest ich status. Wydaje si臋, 偶e nauczyciel powinien uczy膰 korzystaj膮c z jak najwi臋kszej otwarto艣ci dost臋pnych materia艂贸w i mo偶liwo艣ci dzielenia si臋 efektami pracy z innymi bez obaw, 偶e post臋puje niezgodnie z zasadami. St膮d te偶 jedn膮 z kluczowych potrzeb w zakresie reformy prawa autorskiego dla edukacji jest rozszerzenie zakresu przedmiotowego dozwolonego u偶ytku.
Tymczasem dzi艣 zapisy w obszarze dozwolonego u偶ytku reguluj膮 szczeg贸艂owo kwestie legalnego korzystania z zasob贸w i tre艣ci w czasie lekcji, czy imprez szkolnych, w spos贸b kt贸ry nie przystaje do rzeczywisto艣ci. Wraz z katalogiem dozwolonego u偶ytku id膮 zapisy wskazuj膮ce r贸wnie偶 na ograniczenia dotycz膮ce miejsca rozpowszechniania zasob贸w edukacyjnych, czy sposob贸w dzielenia si臋 efektami dzia艂a艅 edukacyjnych, np. prezentacjami gromadz膮ce efekty dzia艂a艅 projektowych prowadzonych przez klas臋.
Na co dzi艣 pozwala dozwolony u偶ytek w obszarze edukacji?
Ten tekst ma charakter edukacyjny i jego celem jest przedstawienie najwa偶niejszych korzy艣ci p艂yn膮cych z dozwolonego u偶ytku edukacyjnego. Ale chodzi o co艣 wi臋cej 鈥 o rozpocz臋cie debaty na poziomie zarz膮dzaj膮cych systemem o艣wiaty, kt贸rzy wci膮偶 nie pr贸buj膮 wp艂ywa膰 na Ministerstwo Kultury Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwo Edukacji Narodowej w celu przeprowadzenia zmian, mog膮cych u艂atwi膰 prac臋 edukacyjn膮. Wraz ze zmianami, kt贸re sprawi膮, 偶e dozwolony u偶ytek b臋dzie nad膮偶a艂 za cyfryzacj膮 i obejmowa艂 nie tylko okre艣lone obecnie w prawie instytucje publiczne, ale r贸wnie偶 np. organizacje pozarz膮dowe powinna p贸j艣膰 szeroko zakrojona kampania informacyjna na temat praw autorskich i otwarto艣ci w edukacji.
O niekt贸rych dzia艂aniach mo偶na dzi艣 tylko pomarzy膰, ale wydaje si臋, 偶e na d艂u偶sz膮 met臋 powinno bra膰 si臋 je powa偶nie pod uwag臋. Pomys艂贸w jest zreszt膮 wi臋cej. Kluczowe wydaje si臋 przygotowanie nauczycieli do pracy z kwestiami w艂asno艣ci intelektualnej w edukacji ju偶 od poziomu studi贸w pedagogicznych. W instytucjach publicznych i organizacjach pozarz膮dowych powinny funkcjonowa膰 telefony zaufania i punkty konsultacji prawnej, a w Sieci powinny si臋 znale藕膰 specjalnie przygotowane narz臋dzia do umieszczania pewnych i sprawdzonych tre艣ci, co do kt贸rych nie ma 偶adnych w膮tpliwo艣ci prawnych. Mo偶e by膰 ich jeszcze wi臋cej, je艣li do wszystkich zainteresowanych dotrze, 偶e edukacja jest dobrem, kt贸re stoi ponad interesami posiadaczy praw autorskich.
—————
Marcin Grudzie艅
koordynator projekt贸w z zakresu edukacji medialnej i trener w Fundacji Nowe Media, uczestnik warsztat贸w eksperckich 鈥濺eforma prawa autorskiego dla edukacji鈥, wyk艂adowca w Spo艂ecznej Akademii Nauk w Warszawie.
Tekst jest doste台pny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska. Pewne prawa zastrzez虈one na rzecz autora i Centrum Cyfrowego Projekt: Polska. Tres虂c虂 licencji jest doste台pna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode

8 odpowiedzi na “Dozwolony u偶ytek w edukacji [Infografika]”

  1. inMado pisze:

    Rozumiem, 偶e nauczyciel mo偶e bez pytania o zgod臋 producenta i nadawcy prezentowa膰 w szkole najnowsze produkcje filmowe czy transmisje sportowe nadawane przez zamkni臋t膮 platform臋 cyfrow膮 (NC+, Cyfrowy Polsat).

  2. Mo偶esz legalnie korzysta膰 z ka偶dego zasobu (filmu na p艂ycie, z YouTube, ksi膮偶ki, muzyki), niezale偶nie od 藕r贸d艂a z kt贸rego pochodzi (!), o ile robisz to w ramach wyk艂ad贸w lub zaj臋膰. Nie mo偶esz jedynie takich zasob贸w rozpowszechnia膰 poza grup膮 student贸w.
    Moim zdaniem 藕r贸d艂a musz膮 by膰 legalne. Je偶eli 藕r贸d艂em b臋dzie nielegalna kopia b臋dzie to godzi膰 w interesy tw贸rcy.

  3. 艁ukasz pisze:

    Czy dotyczy to tylko niekomercyjnych plac贸wek o艣wiatowych czy te偶 szk贸艂 prywatnych, nastawiony wy艂膮cznie komercyjnie?

    • Kamil 艢liwowski pisze:

      W 艣wietle art. 2 i 2a ustawy o systemie o艣wiaty tworz膮 go przedszkola, szko艂y i inne jednostki (w tym np. biblioteki) publiczne albo niepubliczne oraz organizacje
      pozarz膮dowe, a nawet osoby prawne prowadz膮ce statutow膮 dzia艂alno艣膰
      w zakresie o艣wiaty i wychowania. W opiniach prawnik贸w dzia艂alno艣膰 o艣wiatowa musi by膰 podstawow膮 dla danej jednostki by mog艂a korzysta膰 z dozwolonego u偶ytku publicznego.

      • 艁ukasz pisze:

        Zastanawiam si臋 tylko, na ile np. prywatna szko艂a j臋zykowa jest plac贸wk膮 o艣wiatow膮… No niby jest. Chyba, 偶e uznamy za podstaw臋 NIE o艣wiat臋 LECZ biznes jako taki? Gdzie s膮 granice?

  4. stwosz pisze:

    Dzi臋ki za fajny artyku艂 z podstawowymi danymi. Dla przedsi臋biorc贸w (czyli nie tylko dla bran偶y edukacyjnej, a wre膰z dla innych) polecam te偶 np. tekst http://www.eporady24.pl/dozwolony_uzytek,pytania,17,109,5799.html Sam mialem problemy w kwestii odsprzeda偶y towar贸w, ale teraz bardziej to ogarniam 馃槈

  5. Moim zdaniem wiekszo艣膰 utwor贸w mo偶na zmienia膰, pobiera膰, ale juz nie udost臋pnia膰. Tak偶e dla wlasnego u偶ytku mo偶na korzysta膰

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany.

Komentarz zostanie dodany po zatwierdzeniu przez administratora