Premiera raportu „Barriers to Research”
Sprawdziliśmy, jak unijne prawo autorskie (nie) wspiera badaczy za pomocą nowego, opracowanego w ramach naszych badań wskaźnika – Index of Research Exceptions (I-REx).
Swoboda prowadzenia badań naukowych jest fundamentem rozwoju wiedzy i innowacji. W praktyce europejscy badacze i badaczki często napotykają jednak bariery wynikające z rozdrobnionych, niejednolitych przepisów prawa autorskiego. Barriers to Research: Insights into the Patchwork of Research Exceptions in European Copyright Laws and Practical Perspectives from European Researchers to raport przygotowany przez Centrum Cyfrowe we współpracy z Future Law Lab Uniwersytetu Jagiellońskiego, opublikowany dzięki wsparciu Knowledge Rights 21 i COMMUNIA.
Badanie pokazuje, że mimo wspólnych ram unijnych przepisy dotyczące wyjątków i ograniczeń prawa autorskiego na potrzeby badań naukowych pozostają silnie zróżnicowane. Analiza obejmuje 28 państw europejskich i wprowadza nowy wskaźnik – I-REx (Index of Research Exceptions) – pozwalający ocenić, na ile krajowe systemy prawa autorskiego wspierają działalność badawczą. Wyniki wskazują, że większość państw członkowskich wdrożyła wyjątki badawcze w sposób bardziej restrykcyjny, niż wymaga tego prawo UE.
Raport łączy analizę prawno-porównawczą z doświadczeniami samych naukowców i naukowczyń. Na podstawie wywiadów z osobami z 11 państw i studiów przypadków autorzy – dr Konrad Gliściński i Maria Drabczyk z zespołem – pokazują, że niejednolite regulacje utrudniają współpracę międzynarodową, dostęp do materiałów badawczych, wykorzystanie danych oraz prowadzenie badań z użyciem narzędzi AI i eksploracji tekstu i danych (Text and Data Mining – TDM). Badacze i badaczki często funkcjonują w warunkach niepewności prawnej, a skomplikowane przepisy i brak odpowiedniego wsparcia instytucjonalnego sprawiają, że kwestie prawa autorskiego stają się dodatkowym obciążeniem w pracy naukowej. Część z nich świadomie ignoruje przepisy, stawiając ponad nie wartość współpracy naukowej i potrzebę dalszego rozwoju naukowego i realizacji swojej badawczej misji.
Kluczowym wnioskiem z raportu jest potrzeba dalszej harmonizacji prawa autorskiego na poziomie Unii Europejskiej oraz stworzenia silniejszego, jednolitego wyjątku na potrzeby badań naukowych. Autorzy wskazują, że zapewnienie badaczom i badaczkom większej pewności prawnej jest niezbędne dla rozwoju otwartej nauki, współpracy ponad granicami i skutecznego wykorzystania potencjału cyfrowych technologii w badaniach.
 |
Autorzy i autorki:
dr Konrad Gliściński Maria Drabczyk dr hab. Ewa Laskowska-Litak dr Krzysztof Siewicz Katarzyna Strycharz dr Anna Buchner Katarzyna Fereniec Klaudia Grabowska |
Badania jakościowe zostały przeprowadzone we współpracy z Ciekawość.
Dane wykorzystane w raporcie zostały zebrane i przeanalizowane dzięki wsparciu Knowledge Rights 21. Publikacja była możliwa dzięki COMMUNIA. Obie organizacje fundowane są przez fundację rodzinną Arcadia.